#27 Bedreiging van onze vooruitgang?

Podcast Het Mentor Café
Episode 27 Bedreiging van onze vooruitgang?

We zijn welvarender dan onze ouders. 
We zijn vrijer dan onze grootouders. 
We leven veiliger dan onze voorouders ooit konden bedenken.

Het is maart 2022 en de Russen zij Oekraine binnengevallen. Geen feest dus. 

Hoe zit dat met de vooruitgang?

Transcript

Podcast Het Mentor Café
Episode #27 Vooruitgang

W = Wilma
H = Hans

Wilma: Het moet maar eens gezegd worden, beste luisteraar. Zo slecht gaat het niet. Oke, het is nog lang niet perfect. Maar echt heel slecht? Nee. We zijn welvarender dan onze ouders. We zijn vrijer dan onze grootouders. 
We leven veiliger dan onze voorouders ooit konden bedenken.
Dit alles hebben wij te danken aan de vooruitgang. 

Maar: Ikzelf zie een aanval op alles wat er tijdens de weg naar vooruitgang werd bereikt. Tenminste: in mijn leven. Democratie, bijvoorbeeld. Het verdwijnen van de Koude Oorlog. Beleefdheid. Tolerantie. Het belang van vrede tussen landen. Wordt de vooruitgang bedreigt, zoals ik denk? Of: keren we echt gewoon nooit meer terug naar dat wat wij verlaten hebben, al lijkt dat nu niet zo. Deze vraag stel ik in onze 27e podcast aan: Hans Ruinemans, boardroom monk. Het is februari en de Russen zij Oekraine binnengevallen. Geen feest dus. De beelden doen surrealistisch aan. Vandaar mijn vraag die ik even herhaal:

Hans, hoe zit dat met de vooruitgang?

 Hans: Nou, ik vind dit best een zwaar onderwerp, als ik het zeggen mag.

De vooruitgang, zeg je…Wordt die bedreigd? 

W: Ja, de vooruitgang is zo gewoon geworden, dat we het niet meer waarderen. 

H: Vooruitgang is gewoon geworden. Inderdaad. En het klopt dat we het niet meer waarderen. Maar het ís niet vanzelfsprekend dat je in een verwarmd huis woont. 

Dat er schoon water uit jouw kraan komt 

en dat je naar een ziekenhuis kan, als dat moet.

En het is – geloof het of niet – vrij uitzonderlijk dat je niet elk moment vermoord kan worden.

W: …en dat we niet gedwongen worden te vechten in een leger.

H: …precies. De vooruitgang heeft ons – vooral hier, in dit deel van de wereld – veel gebracht. We moeten dus niet minachtend doen over de vooruitgang. 

https://youtu.be/rg_zwK_sSEY A whole new world – Alladin 

H: Jij bent geïnteresseerd in geschiedenis…toch?

W: Ja, zeker. 

H: Nou. Eeuwenlang was de ellende groot en de armoede niet te doen. 

En ongeveer 250 jaar geleden ging dat heel rap veel beter. Ik ken die cijfers niet helemaal uit mijn hoofd, maar het was een expansie van honderden procenten per 50 jaar, als ik het goed heb,

We bleven bijvoorbeeld veel langer in leven. 

Zo’n 150 jaar geleden was 45, 50 wel zo’n beetje het maximum dat je kon bereiken.

Nu is 100 jaar goed te doen.

W: Een mens stierf aan een ziekte, aan een ongeluk of aan geweld.

H: Inderdaad. Niemand stierf aan ouderdom. 

Nou, die verhoging van het gemiddelde leeftijdcijfer, dat zie je ook bij het gemiddelde IQ. 

Nu weet ik ook wel dat het vroeger niet te meten was…maar zo ergens rond 1900 begon dat wel serieus op te komen. In Europa is dat in 75 jaar gemiddeld met bijna 30 punten gestegen. En in Azië met 35 punten sinds 1950.

Er gaat wel meer goed. Slavernij: het komt nog voor. Maar niemand keurt dat nog goed.

W: Ben je een optimist?

H: Ja, dat ben ik. Maar tegelijkertijd is mijn optimisme wel ergens op gebaseerd. 

Op – laten we zeggen – objectieve waarnemingen en kritisch denken. 

W: Ikzelf vind dat er nogal wordt neergekeken op optimisme.

H: Ja, dat is waar. De meeste mensen voelen zich beter bij het tegenovergestelde van optimisme. 

W: Bij pessimisme…

H: Ja, en de pessimist zegt dan dat-ie een realistisch is. 

Maar pessimisme wordt inderdaad hoger gewaardeerd. 

W: Dat zal wel een evolutionair nut hebben…

H: Ja, je kunt maar beter voorbereid zijn op je belager. Of op de komende hongersnood.

Daarom onthouden we de vervelende ervaringen ook altijd beter dan leuke. 

W: Onze angst om iets te verliezen is groter dan onze vreugde om iets te bereiken. 

H: Weet je dat we meer woorden hebben voor het negatieve dan voor alles dat positief is?

Om die reden vinden we experts die wijzen op problemen, of op fouten en tekortkomingen

altijd stukken geloofwaardigheid. 

W: Maar als pessimisme nuttig is, dan is optimisme over de vooruitgang misschien linke soep.

H: Je hebt een bepaalde hoeveelheid pessimisme wel nodig. Of laten we zeggen: realisme.

Daarmee moeten we de problemen die er zijn, detecteren. Maar het is totaal zinloos om ons daarop te focussen. 

W: Jij bent dus een optimist en een voorstander van de vooruitgang…

H: Hoe kun je geen voorstander zijn van de vooruitgang, is mijn vraag. 

W: Nou ja. De vooruitgang heeft ook slechte kanten.  

H: …zoals…?

W: Nou…milieuschade…individualisering…het gemis van een groter geheel...

Gáán we eigenlijk wel vooruit…?

H: Over dat gemis van het grotere geheel, daar wil ik het even straks nog wel met je over hebben. Maar verder heb je natuurlijk gelijk. We hebben ingeleverd.

Mag ik daar een stelling tegenover zetten?

W: Ik denk niet dat ik je kan tegenhouden…

H: Stel nou dat de milieuschade geen…laat ik zeggen: constructiefout is van de vooruitgang…maar een tijdelijk - en natuurlijk ongewenste - complicatie van een op zichzelf positieve ontwikkeling. Namelijk: dat we ons welzijn aan het verbeteren zijn…

Niemand kan beweren dat vooruitgang een kaarsrechte lijn is – en is geweest.

Welnee. Het gaat met stappen vooruit en stappen achteruit. 

Onderweg verlies je eens wat. Zo gaat dat. 

W: Maar ook jij wordt niet blij van milieuschade…

H: Nee, ook ik word daar niet blij van.

Maar ik heb vertrouwen in de mensheid. In de inventiviteit van de menselijke geest.

Ik heb vertrouwen in de vooruitgang. Niet alles zal perfect zijn. 

Maar we zijn nog lang niet bij het einde van wat wij als mensheid kunnen bereiken.

W: Ben je een donateur van Greenpeace?

H: Laat ik dit zeggen: ik geef aan goede doelen. Ik hou voor mijzelf welke doelen dat zijn.

Maar waarom vraag je dat?

W: We hadden het over milieuschade…

H: Ik heb geen kritiek op het beschermen van het milieu. Natuurlijk niet. 

Maar ik heb wel kritiek om de romantiek die eromheen hangt. 

Of: om de zogenaamde heldhaftigheid. 

Zorgen om het milieu - terechte zorgen, laat ik daar duidelijk in zijn – maar zorgen dus, die hebben bij een fanatieke groep activisten geleid tot een groene dogmatische ideologie 

waarin de mens wordt neergezet als het pure kwaad. 

Het beeld dat wij ooit leefden in totale harmonie met de natuur

dat de natuur ons gaf wat het nodig had…ja, mooi hoor. 

W: Een sprookje?

H: Ja, bijna een musical. Met een moraal. Namelijk dat we hebben gezondigd en nu gestraft worden. En dat we nu bijna alle moderne verworvenheden overboord moeten kiepen

…moeten terugkeren naar de ruige natuur.

Nou, ik zal je zeggen: het zal nooit gebeuren want het kan niet meer.

Qua vooruitgang is er geen weg terug. 

W: Ik ben daar niet zo zeker van…

H: Ik wel…

Maar de waarden waarop de vooruitgang gebaseerd is, die zie ik ook bedreigd worden. Net als jij dat ziet. Want zo begonnen we deze podcast. 

Dus: vooruitgang zal er altijd zijn, is mijn overtuiging. Maar ik ben er niet gerust op dat de basis - de grondslag daarvan – in orde blijft.

W: En die waarde is…?

H: De vooruitgang gaat over: het creëren van de juiste omstandigheden om zodoende vooruit te komen. 

https://youtu.be/oBIxScJ5rlY John Mayer - Waiting on a world to change

H: De vooruitgangis in gang gezet voor het algemene nut.

Voor de democratie, voor de vrije markt, voor de bescherming van de sociaal zwakkeren. En voor het bouwen aan zelfredzaamheid. Onderwijs voor iedereen. Vrouwenrechten. Gezondheidszorg. Voedsel. 

Maar ook de rechtspraak en de wetenschap – het is allemaal ontstaan omwille van iedereen. Niemand uitgezonderd. 

Om die goede – die juiste – omstandigheden te kunnen creëren…

is het nodig dat we blijven onderzoeken. 

En dat we kritisch nadenken over onze manieren. 

De manier waarop we met elkaar omgaan. 

We moeten onze issues in een open en opbouwend debat met elkaar bespreken. Op die manier vinden we steun bij elkaar – bij het publiek – en kunnen we doorgaan met experimenteren. En daarop ben ik minder gerust. 

W: Ik heb bewondering voor de milieuactivisten…

H: O ja…

W: Ja. Jij niet…?

H: Laat ik dit zeggen: in de milieubeweging zie ik weinig waardering voor de vooruitgang.

Voor de modernisering. 

Terwijl juist modernisering kan helpen - of: zal helpen - om beter voor het milieu te zorgen. Modernisering brengt welvaart voort. 

En welvaart biedt de financiële ruimte om vervuiling tegen te gaan…en te voorkomen.

Technologische innovaties kunnen de natuur ontzien. Denk aan het verminderen van vleesconsumptie. Het verminderen van kwalijke gassen. 

We moeten door. 

Alleen al omdat we niet meer terug kunnen. 

Want echt: dit leven is beter. We zijn deze weg niet voor niets ingeslagen. 

W: We noemden net ook de individualisering. Ik zei dat ik de individualisering zie als het inleveren van belangrijke waardes. Namelijk: het samen werken aan verbetering.

H: Individualisering is natuurlijk een westers verschijnsel. In een land als China is het als verschijnsel totaal onbekend. Daar draait alles om het collectief. 

Ik denk dat het een hele goede move is dat de levens van gewone mannen, vrouwen en kinderen niet worden opgeofferd ten behoeve van de massa. Dus ik ben best een voorstander van individualisering.

Alleen al omdat het alternatief niet beter is. Samen werken aan verbetering wordt als snel: collectieve druk en machtsmisbruik. 

W: …je zou nog iets zeggen over het gemis van het grote geheel.

H: O Ja. Het is natuurlijk belangrijk dat we kunnen en mogen…geloven….

in iets dat groter is dan wijzelf zijn. Iedereen geeft immers graag betekenis aan het bestaan.

Maar ik zie geen meerwaarde in een  - laten we zeggen - mythische godheid zonder respect voor tolerantie. 

W: Dus je zegt eigenlijk: geen bijbel en geen koran.

H: Nou, dat is iets te kort door de bocht. Ik zou eerder zeggen: geen religies waarbij mensen uitgesloten worden. 

Het lijkt me juister om te erkennen – bijna als een nieuwe religie - dat conflicten en tegenslagen bij het leven horen. 

En dat de menselijke natuur ons hierop voorbereidt 

en dat we zijn uitgerust met een talent om onder de juiste voorwaarden… 

…de problemen te herkennen en op te lossen. 

Als we ons daarop focussen, dan zien we de wereld positiever. 

En dat geeft energie om door te gaan met de vooruitgang

W: …toch ligt de basis van de vooruitgang onder vuur.

H: Ja. Het creëren van de juiste omstandigheden om zodoende allemaal vooruit te komen. 

Iets in ons – in menselijke natuur – verzet zich daartegen.

Het is helemaal niet moeilijk voor de mens om te vervallen in tribalisme.

In stammenstrijd. Zulke reflexen zijn vooral verleidelijk voor mensen die niet kunnen meekomen in de vooruitgang.

W: Het is niet toevallig dat populisten hun aanhang vinden in een demografische groep die ouder en lager opgeleid is. Of afwijkt. 

H: Inderdaad. En het is niet toevallig dat de straatarme landen de democratie afwijzen, of er een eigen vorm aan geven. 

Iedereen zegt dat de democratie ertoe doet. 

Intussen is er sprake van een ongekende aanval op burgerrechten, waaronder de persvrijheid. 

Dan heb ik het niet alleen over landen als Rusland en Turkije. 

Ik bedoel ook de VS en delen van Europa, waar autoritaire populisten een eigen vorm geven aan democratie.

W: En zo ligt de grondslag - de basis - van de vooruitgang onder vuur. 

H: Precies. En daar maak ik mij wel zorgen om. 

W: Wat kunnen we daaraan doen…

H: Nou, ik ben blij dat je dat vraagt.

Ik vind dat de romantiek van het verleden afmoet. 

We moeten beseffen hoe zwaarder, hoe armoediger en hoe gewelddadiger het leven was. Ooit. 

We moeten trots zijn op de vooruitgang. En we moeten aanvaarden dat we het niet helemaal goed hebben gedaan. En dat dat niet erg is. 

Het is niet erg dat vooruitgang geen rechte lijn is. In ons private leven is dat het niet.

En ook niet in ons gezamenlijke, mondiale bestaan. 

We moeten ons focussen op het goede van de vooruitgang.

Ik zeg het maar even tegen dat Russische staatshoofd, daar in het Kremlin: de tijd van de keizerrijken liggen achter ons. Ernaar terugkeren zal nooit gebeuren.

W: Ik hoop dat-ie geluisterd heeft. 

Wie wel geluisterd heeft, dat ben jij, luisteraar. Dank je dat je erbij was.

We ontmoeten je graag bij de volgende aflevering van Het Mentor Café. Abonneren vinden wij trouwens helemaal te gek. En laat gerust een reactie achter. 

Tot de volgende keer, tot de volgende podcast.